Programowy wiersz-manifest polskich romantyków. Postuluje całkowicie nowe wartości:
młodość, rewolucję, bunt, a także nowe sposoby postrzegania świata - nie za pomocą
rozumu, lecz uczuć i intuicji, ciągłe sięganie naprzód i osiąganie nieosiągalnego.
Opiera się na opozycji: świat młodych
- świat starych. "Starzy" reprezentują tradycyjne, skostniałe wartości,
świat uczuciowego zakłamania, obłudy, martwoty emocjonalnej. Opozycyjny świat
"młodych" pełen jest uczuciowości, młodości, świeżości i energii. Młodzi wierzą
w swoją wartość, w możliwość dźwignięcia bryły świata":
"Dalej, bryło, z posad świata!
Nowymi cię pchniemy tory".
Oda jest więc wezwaniem do bezkompromisowej walki
o przemianę świata, zaś końcowe słowa utworu:
"Witaj, jutrzenko swobody,
Zbawienia za Tobą słońce!" są pełne nadziei na urzeczywistnienie młodzieńczych
ideałów.
Mimo rewolucyjnej, na wskroś romantycznej treści, wiersz ma również cechy klasycystyczne.
Należy do nich sam gatunek literacki, jakim jest
oda, liczne wątki i postaci mitologiczne, podniosły i patetyczny styl, przemyślana
kompozycja.
"Oda do młodości" stała się utworem kształtującym świadomość narodową i zyskała ogromną
popularność w czasach powstań narodowych. Wiele sformułowań z jej tekstu weszło
na stałe do języka i tradycji literackiej:
"Młodości! Dodaj mi skrzydła!
Niech nad martwym wzlecę światem".
"Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga;
Łam, czego rozum nie złamie".
"Gwałt niech się gwałtem odciska".
"Razem, młodzi przyjaciele!"
"Ballady i romanse".
Wydanie zbioru poezji Mickiewicza stało się przełomowym wydarzeniem dla dalszych
losów polskiego romantyzmu. Wystąpiły w nim typowe cechy literatury epoki: ludowa
fantastyka, ludowy pogląd na świat, odejście od klasycyzmu, nacisk na uczuciowość, związek z naturą.
Mickiewicz umieścił akcję ballad w znanych sobie miejscach (jezioro Świteź, Płużany)
. Często korzystał z wierzeń i podań ludowych, jednak materiał ten twórczo wykorzystywał, dowolnie zmieniając, przekształcając i interpretując zgodnie z romantycznym założeniem, że rolą poety jest przekształcanie i zmienianie świata. Świat ballad pełen jest zatem niewyjaśnionych zjawisk, tajemniczych miejsc, boginek, upiorów, rusałek i rozmaitych duchów oraz głosów z zaświatów.
Ludowość w balladach nie dotyczy jedynie odtwarzania szczegółów z pieśni i wierzeń
ludowych. Lud u Mickiewicza wypowiada ważne życiowe prawdy, zdecydowanie górujące nad
naukowymi, nieskażone zgubnym wpływem cywilizacji, szczere i bezkompromisowe.
Ważną rolę w "Balladach i romansach" pełni natura. Rządzi ona życiem i śmiercią, nie
jest jedynie tłem utworów, lecz jednym z ich bohaterów. Niepojęta dla zwykłego człowieka,
groźna i niebezpieczna, harmonizuje z niesamowitymi wydarzeniami, jakie składają się na
treść ballad.
Zygmunt Krasiński tak opisywał swe wrażenia z lektury "Ballad i romansów" w liście do
Słowackiego z 23 lutego 1840 roku:
"Gdy pan Adam zaczął balladkować... kto nie porwał się z całej Polski przeciwko niemu
- pamiętam te czasy - brałem jego pierwsze tomiki -żarłem je, ale dalibóg nie rozumiałem".