Romantyzm polski powstawał w czasach narodowej niewoli, carskich represji,
zrywów niepodległościowych i związanej z osobą Napoleona nadziei na
odzyskanie niepodległości. Sytuacja polityczna kraju zaważyła na
dominacji nurtu patriotycznego w twórczości polskich romantyków
oraz na swoistej koncepcji ojczyzny, pojmowanej jako najwyższa wartość
duchowa. Twórcy tego okresu przyznali poezji szczególne zadanie utrzymywania
ciągłości tożsamości narodowej, zaś poetę wykreowali na narodowego wieszcza,
duchowego przywódcę Polaków. Idee romantyzmu, kształtujące się w latach
dwudziestych XIX wieku, związane były z politycznymi ruchami spiskowymi
(filomatów i filaretów).
Chronologia.
Romantyzm polski podzielić można na dwa okresy:
- lata 1822 (data wydania Ballad i romansów)
- 1830 (wybuch powstania listopadowego).
Głównymi ośrodkami, w których rozwijał się nowy nurt (romantyzm przed-listopadowy)
były Wilno i Warszawa.
Pierwszy etap romantyzmu polskiego to przede wszystkim w
ośrodku warszawskim działalność Kazimierza Brodzińskiego, a potem M. Mochnackiego
i J. Lelewela, zaś w ośrodku wileńskim wczesna twórczość A. Mickiewicza (Dziady
wileńsko-kowieńskie, Ballady i romanse, Konrad Wallenrod, Sonety krymskie), a
także utwory S. Goszczyńskiego (Zamek kaniowski) i A. Malczewskiego (Maria).
Pisarze polscy tworzący przed wybuchem powstania listopadowego wykreowali nowy
typ bohatera, buntującego się przeciwko wszelkim normom i zasadom. W literaturze
tego okresu nawiązywano do ludowej fantastyki, orientalizmu i spirytualizmu,
podejmowano aktualne problemy polityczne.
- lata 1831 (powstanie listopadowe) - 1863 (powstanie styczniowe).
Po klęsce powstania listopadowego większość twórców literatury polskiej udała się
na emigrację, głównie do Paryża, gdzie powstało środowisko Wielkiej Emigracji
(romantyzm emigracyjny: A. Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński, C. K. Norwid).
Naczelnym tematem twórczości poetów stał się problem odzyskania niepodległości
oraz koncepcje dotyczące kształtu przyszłego państwa.
Twórcy, znajdujący się na
emigracji, podejmowali także zagadnienia relacji jednostki i zbiorowości oraz
stosunku do tradycji. Najwybitniejsze utwory polskie, powstałe zagranicą, to
cz. 111 Dziadów i Pan Tadeusz A. Mickiewicza, Kordian J. Słowackiego, Nie-Boska komedia
Z. Krasińskiego oraz poezje C. K. Norwida.
W okresie między powstaniowym rozwijała się także twórczość krajowa (romantyzm krajowy),
głównie poezja tyrtejska, nawołująca do niepodległościowego zrywu. Najwybitniejszymi
przedstawicielami romantyzmu krajowego byli: K. Ujejski, T. Lenartowicz, W. Syrokomla.
FILOZOFIA EPOKI:
Filozofia romantyzmu wyrosła ze zwątpienia w hasła oświeceniowe,
ujmujące świat jako sprawnie funkcjonującą maszynę, której działaniem rządzą poznawalne
rozumowo, niezmienne prawa - hasła obalone przez Wielką Rewolucję Francuską. Filozofowie
romantyzmu proponowali odmienną wizję świata jako żyjącego i rozwijającego się organizmu.
Immanuel Kant głosił subiektywizm w postrzeganiu świata. Obraz świata zależy od poznającego
go podmiotu. Do wrażeń zmysłowych bowiem człowiek dodaje wyobrażenia. Rozum ludzki tworzy
indywidualizm.
Z nazwiskiem 1. Kanta wiąże się także pojęcie z zakresu etyki - imperatyw kategoryczny -
konieczność podporządkowania się jednostki temu, co jej zdaniem powinno stać się prawem
powszechnym.
Jan Gottlieb Fichte woli, czynowi, ideałowi przyznawał pierwszeństwo przed rzeczywistością
i materią. Jego filozofia oscylowała w kierunku idealistycznej metafizyki. Za jedną z
najważniejszych wartości J. G. Fichte uznawał wolność. Ogromne znaczenie przypisywał
możliwościom jednostki (indywidualizm). Jej możliwości kreacyjne stawiał na równi z
mocą Boga.
Fryderyk Schlegel zajął się rolą artysty w społeczeństwie, głosił ideę sztuki spontanicznej
oraz koncepcję uniwersalnej poezji, zbliżającej się do religii. Tworzenie było dla niego
aktem boskiej kreacji, w czasie której artysta wznosi się ponad rzeczywistość ziemską,
odrzuca wszelkie normy i prawa, dominuje nad swym dziełem i odbiorcą.
Wilhelm Schelling wprowadził do filozofii pojęcie absolutu, czyli jedynego bytu. Część
widzialna tego bytu to przyroda, część niewidzialna - duch. Kładł nacisk na rolę ludzkiej
wyobraźni, symbolu i mitu. Przyrodę pojmował jako twórczą siłę, mającą charakter duchowy.
Sztukę traktował jako sposób poznania rzeczywistości, najwyższy ludzki twór. Artysta
przestaje naśladować świat zewnętrzny, usiłuje dotrzeć do ducha", do nieskończoności
(irracjonalizm, intuicjonizm). Głosił koncepcję miłości romantycznej jako uczucia,
które ma wymiar kosmiczny - od miłości zmysłowej, miłości do kobiety poprzez więź z
bliźnimi, z narodem sięga aż w sferę nieskończoności. (Taką syntezę wielu stopni
miłości odnajdujemy u Konrada z ł II części Dziadów).
Georg Wilhelm Fryderyk Hegel głosił, że byt, a więc i historia, to zjawiska intelektualne,
które nieustannie się rozwijają. Rozwój ten ma charakter logiczny. Dzieje świata nie
są mozaiką przypadkowych wydarzeń, lecz celowym wcielaniem się ducha świata w losy
narodów, które powołane są do pełnienia swoich misji w dziejach. W sposób szczególny
dziejowe posłannictwo pełnią jednostki wybitne.
Filozofia romantyzmu (zwłaszcza niemieckiego) miała charakter metafizyczny i idealistyczny,
odrzucała empiryzm oraz realizm.
POSTAWY l POJĘCIA ZWIĄZANE l EPOKĄ.
Bajronizm - określał nowy typ bohatera, odznaczającego się indywidualizmem i postawą buntu
wobec otaczającej rzeczywistości, wyrastającego ponad otoczenie. Bohater G. G. Byrona to
postać tajemnicza, dumna, poddana działaniu silnych, często przeciwstawnych emocji,
rozdarta wewnętrznie. W literaturze polskiej przykładem podobnej postawy jest Pielgrzym
z Sonetów krymskich A. Mickiewicza.
Werteryzm - termin określający osobowość bohatera literackiego, i równocześnie model
zachowania związany z osobą głównej postaci Cierpień młodego Wertera J. W. Goethego.
Oznacza nadmierną uczuciowość, skłonność do marzeń i egzaltacji, tendencję do poetyzacji
rzeczywistości, bunt wobec obowiązujących zasad i norm oraz pesymistyczne poczucie bezsensu
życia ("ból istnienia"), którego efektem staje się samobójcza śmierć. Bohaterami
werterowskimi w literaturze polskiej są Gustaw z II cz. Dziadów A. Mickiewicza
oraz tytułowa postać z Kordiana J. Słowackiego.
Walenrodyzm - postawa bohatera, który poświęcając życie w obronie niepodległości ojczyzny,
w walce z silniejszym wrogiem posługuje się podstępnymi, niemoralnymi metodami walki i
staje się człowiekiem dwulicowym. Termin pochodzi od nazwiska tytułowego bohatera powieści
poetyckiej A. Mickiewicza Konrad Wallenrod.
Prometeizm - postawa wyrażająca się indywidualistycznym buntem wobec natury, Boga i
ograniczających człowieka reguł życia społecznego, przeprowadzonym w imię poświęcenia
swojego życia dla szczęścia ludzkości. Termin wywodzący się od imienia greckiego bohatera
mitologicznego, Prometeusza, oznacza zgodę na cierpienia dla dobra świata. Przykładem
prometejskiego buntu jest Wielka Improwizacja Konrada z III cz. Dziadów A. Mickiewicza.
Tyrteizm - aktywna postawa, jaką powinien zajmować romantyczny poeta wobec współczesnych
zdarzeń. Oznaczał połączenie twórczości i czynu, myśli i działania. Na wzór spartańskiego
wodza i poety, Tyrteusza, który wcielił ten ideał.
Mesjanizm - odwołujący się do judaistycznej koncepcji Mesjasza zespół historiozoficznych
przekonań, przyznający wybitnej jednostce lub narodowi misję zbawienia świata w drodze
ofiary, cierpienia i śmierci. Idea mesjanizmu, popularna wśród filozofów i pisarzy
polskich doby romantyzmu, najpełniej wyraziła się w twórczości A. Mickiewicza
(Widzenie Księdza Piotra w III cz. Dziadów).
Wieszcz - szczególna koncepcja poety, który wykreowany jest na duchowego przywódcę narodu,
przewidującego przyszłe dzieje Polski. Artysta natchniony, wznoszący się ponad ludzkość.
Tak rozumiana rola poety znalazła swój artystyczno ideowy wyraz w twórczości A.
Mickiewicza {III cz. Dziadów). Mianem wieszcza określa się tradycyjnie trzech
najwybitniejszych poetów romantyzmu polskiego: A. Mickiewicza, J. Słowackiego, Z.
Krasińskiego, a także artystę doby Młodej Polski, Stanisława Wyspiańskiego.
Idealizm - dominujący w romantyzmie kierunek filozoficzny, uznający wyższość i pierwszeństwo
ducha oraz myśli nad materią.
Mistycyzm - wiara w wyższość poznania intuicyjnego nad rozumowym,
przekonanie, iż dzięki uczuciu i ekstazie religijnej można dostąpić całkowitego zespolenia
z Bogiem.
Irracjonalizm - przekonanie o możliwościach pozarozumowego poznania bytu, za pomocą
intuicji, wiary, szaleństwa. Irracjonalizm odrzuca empiryzm i scjentyzm, a świat traktuje
jako tajemną księgę, którą odczytać mogą tylko wybrane jednostki. W romantyzmie takimi
uprzywilejowanymi badaczami bytu byli poeci, szaleńcy, dzieci i ludzie prości.
Orientalizm - wprowadzenie do literatury motywów związanych z kulturą
Wschodu, odmiana egzotyzmu, szczególnie popularna w romantyzmie, współtworząca koloryt
lokalny i umożliwiająca kreację tajemniczego, niezwykłego bohatera. Orientalizm
charakterystyczny jest dla powieści poetyckich G. Byrona oraz Sonetów krmskich A. Mickiewicza.
GATUNKI LITERACKIE ROMANTYZMU:
Romantyzm, odrzucając klasycystycz-ne reguły poetyckie,
stworzył nowe gatunki, będące ideowo-artystyczną realizacją założeń epoki. Należą do nich
ballada, powieść poetycka, poemat dygresyjny oraz nowy typ dramatu, cechujący się formą
otwartą. Twórcy epoki zmodernizowali powieść historyczną (W. Scott), a także nadali nowy
kształt artystyczny i ideowy tradycyjnym gatunkom klasycznym: sonetowi, odzie, hymnowi
, elegii.
SZTUKA OKRESU ROMANTYZMU:
Romantyzm rozwijał się nie tylko w literaturze, ale także w innych
dziedzinach sztuki. W muzyce prekursorem nowych tendencji stał się Ludwig van Beethoven,
który do swoich utworów wprowadził żywioł emocji i uczuć. Ważną rolę odegrała idea
synestezji, czyli odbierania świata za pomocą różnych wrażeń zmysłowych, wzajemnie się
przenikających. Stąd w okresie tym szczególne znaczenie zyskuje opera, reprezentowana
przez twórczość Karola Marii Webera i Giacomo Meyerbeera. Wybitni kompozytorzy
romantyzmu to: Franciszek Schubert (Jeg° pieśni są przykładem realizacji idei
połączenia literatury z muzyką), Robert Schumann oraz wirtuozi Niccolo
Paganini i Franciszek Liszt. Artysta wirtuoz, wykonujący z wielką brawurą, ekspresją,
nierzadko improwizując utwór muzyczny - mieści się znakomicie w obrazie romantycznego,
natchnionego artysty. W końcowej fazie romantyzmu reformy opery dokonał Ryszard Wagner
. Polską operę reprezentował Stanisław Moniuszko, a jednym z najwybitniejszych artystów
tego okresu był niewątpliwie Fryderyk Chopin.
Malarstwo romantyczne cechuje zainteresowanie naturą jako samoistnym, tajemniczym bytem,
a także człowiekiem i jego samotnością. Romantycy operowali bogatą paletą kolorów,
zestawieniami kontrastowymi oraz posługiwali się symboliką. Najwybitniejsi twórcy tego
okresu to: Francisco Goya, Joseph William Turner, William Blake, Eugene Delacroix,
a w Polsce - Aleksander Orłowski, Piotr Michałowski, Henryk Rodakowski.
Fascynacja naturą przyczyniła się do rozwoju ogrodnictwa, który przejawił się w
upowszechnieniu dwóch typów ogrodów: angielskiego (bujnego, naturalnego, pełnego
tajemniczych zakątków) i francuskiego (uporządkowanego, harmonijnego, sztucznie
skomponowanego).
Romantyzm cechował się dążeniem do integracji wszelkich sztuk, zacierania granic
między muzyką, słowem i obrazem.