Eliza Orzeszkowa z Pawłowskich - pisarka i publicystka. Początkowo związana ze środowiskiem
ziemiańskim, brała udział w akcjach powstańczych 1863 roku. W roku 1870 osiadła w Grodnie,
prowadząc żywą akcję oświatowo-pedagogiczną, m.in. w roku 1879 założyła księgarnię
wydawniczą dla popularyzowania myśli pozytywistycznej (w 1882 r. zamknięta przez władze).
Twórczość:
We wczesnej twórczości czołowa przedstawicielka pozytywistycznej literatury tendencyjnej
(patrz hasło: powieść tendencyjna), w licznych powieściach poddała krytyce głównie
bezproduktywne życie i obyczaje ziemiaństwa, którym przeciwstawiła mieszczańskie ideały
moralne i cywilizacyjne ("Pamiętnik Wacławy" 1871, "Pan Graba" 1872, "Maria" 1873,
"Pompalińscy" 1876); z krytyką feudalnych anachronizmów związała ostry protest przeciwko
społeczno-obyczajowemu i ekonomicznemu upośledzeniu kobiety ("Marta" 1873) i postulat
wyrównania krzywd i asymilacji Żydów ("Meir Ezofowicz" 1878).
Rozczarowanie do haseł pozytywistycznych wyraziło się we wzmożonym krytycyzmie
społecznym (opowiadania "Z różnych sfer", t. 1-3 1879-82, "A..b..c.."), w obrazie nędzy
i wyzysku proletariatu wiejskiego ("Niziny" 1883), ciemnoty i zabobonu na wsi, prowadzących do
zbrodni ("Dziurdziowie" 1885), w podjęciu problematyki narodowowyzwoleńczej oraz
postępującym antyurbanizmie i idealizacji wsi ("Cham" 1889).
Największym dziełem Orzeszkowej jest powieść "Nad Niemnem" (1888), zawierająca epicki,
wyidealizowany obraz ówczesnego życia ziemiańsko-szlacheckiego, w którym idea solidaryzmu
szlachty i ludu łączy się z postulatem odrodzenia w młodym pokoleniu tradycji powstańczych
1863 r. Ponadto opowiadania ("Widma" 1881) i powieści z krytyką narodnictwa i idei
socjalistycznych oraz dekadentyzmu ("Dwa bieguny" 1893), nowele o powstaniu 1863 roku
("Gloria victis" 1910).