Henryk Sienkiewicz, pseud. Litwos - pisarz i publicysta, jeden z najpoczytniejszych pisarzy
polskich w skali światowej. W latach 1869-72 był publicystą "Przeglądu Tygodniowego", od
1872 r. współredaktorem "Niwy", w latach 1882-87 redaktorem "Słowa". Występował przeciw
antypolskiej polityce rządu niemieckiego (był inicjatorem i wydawcą międzynarodowej ankiety
"Prusse et Pologne" 1909). Po wybuchu I wojny światowej działał w Szwajcarii jako prezes
Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Był współzałożycielem
Kasy im. Mianowskiego, w latach 1899-1900 prezesem Kasy Literackiej Warszawskiej.
Odbył m.in. podróże do USA 1876-78 ("Listy z podróży do Ameryki" 1878) i do Zanzibaru
w latach 1890-91 ("Listy z Afryki" 1892). W roku 1900 został uczczony jubileuszem 30-lecia
twórczości (w darze od narodu otrzymał majątek Oblęgorek pod Kielcami). W 1905 r. otrzymał
Nagrodę Nobla za powieść "Quo vadis".
Twórczość:
1. Nowelistyka:
We wczesnej twórczości głównie nowelista, twórca najbardziej wyrazistych w literaturze epoki
obrazów niedoli chłopa - osaczonego przez działających ręka w rękę dwór, plebanię i urzędników
carskich ("Szkice węglem" 1880), zmuszonego do walki za cudzą sprawę ("Bartek Zwycięzca"
1882), ginącego na obczyźnie w poszukiwaniu chleba ("Za chlebem" 1880). Uwagę swoją
Sienkiewicz poświęcił także problemom dziecka marnującego talenty z braku warunków
i możliwości edukacji ("Janko Muzykant" 1880), uciskanego przez zaborczą szkołę ("Z
pamiętnika poznańskiego nauczyciela" 1879). Osobną grupę stanowią nowele amerykańskie,
piętnujące zagładę Indian ("Sachem" 1889), obrazujące niedolę wygnańczą i patriotyczną
nostalgię ("Latarnik" 1882).
2. Powieści historyczne:
Zyskał sławę jednego z największych twórców prozy polskiej i światowej jako autor powieści
historycznych pisanych "ku pokrzepieniu serc". W cyklu zwanym "Trylogią" ("Ogniem
i mieczem", t. 1-3 1884, "Potop", t. 1-6 1886 - film J. Hoffmana 1974, "Pan Wołodyjowski", t. 1-3
1887-88 - film J. Hoffmana 1969) zawarł niezwykle barwny i sugestywny, choć wyidealizowany
i jednostronny, obraz życia i wydarzeń dziejowych w Polsce XVII w. (w dobie wojen kozackich,
najazdu szwedzkiego, wojny z Turcją - 1648-72).
W powieści "Krzyżacy" (t. 1-4 1900, film A. Forda 1960) dał wspaniałą wizję zmagań rycerskiej
Polski z zakonem krzyżackim aż do zwycięstwa w bitwie pod Grunwaldem; w powieści z czasów
Nerona "Quo vadis" (t. 1-3 1896) ukazał duchowy tryumf chrześcijaństwa nad przemocą imperium
rzymskiego.
3. Późna twórczość Sienkiewicza:
Z powieści Sienkiewicza o tematyce współczesnej ("Rodzina Połanieckich", t. 1-3 1895, pamflet
na rewolucję 1905 "Wiry", t. 1-2 1910) żywotność zachował portret arystokraty dekadenta w "Bez
dogmatu" (t. 1-3 1891); ponadto powieści historyczne "Na polu chwały" (1906) i "Legiony" (1918,
nie ukończona), popularna powieść dla młodzieży "W pustyni i w puszczy" (1911, film W.
Ślesickiego 1973), opowiadania, utwory sceniczne ("Zagłoba swatem", wyst. 1900), publicystyka.
"Trylogia" Henryka Sienkiewicza .
- powstanie "Trylogii" (1883-1888) poprzedziła nowela "Niewola tatarska" , z tej
samej co "Ogniem i mieczem" epoki;
- całości cyklu przyświecał cel pisania "ku pokrzepieniu serc", który narzucił koncepcji
Sienkiewicza pewien schemat: za epokę historyczną wybrał autor czasy, gdy Polskę spotykały
klęski zagrażające jej bytowi politycznemu, z których to klęsk podnosiła się dzięki
wysiłkom kwiatu rycerstwa", gotowego oddać nawet życie w obronie ojczyzny .
"Trylogia" jest nazwą umowną, zawierającą
trzy części:
1) "Ogniem i mieczem";
2) "Potop";
3) "Pan Wołodyjowski".
Przedstawia polskie dzieje od śmierci Władysława IV (1648) po bitwę pod Chocimiem .
Tłem historycznym "Ogniem i mieczem" jest wojna polsko-kozacka, tzw. powstanie, Bohdana
Chmielnickiego. Treścią "Potopu" jest najazd szwedzki obrona Częstochowy, zaś
"Pana Wołodyjowskiego pooczątek wojny polsko-tureckiej (utrata Kamieńca Podolskiego)
i zwycięstwo Jana Sobieskiego
pod Chocimiem;
- w kreowaniu powieści historycznej korzystał Sienkiewicz z wzorów skotowskiej powieści
historycznej
o wyeksponowanych wątkach przygodowo-miłosnych, choć nie zapomniał o realistycznym i
prawdopodobnym ukazaniu tła historycznego, (każda z poszczególnych części Trylogii"
została oparta na wnikliwej lekturze źródeł i opracowań .
Wydarzenia
opisane w "Trylogii" zgodne są ze stanem badań historycznych -miały miejsce bitwy pod
Zbarażem, Częstochową, Kamieńcem Podolskim. Na ich tle przewijają się ukazane jednakowo
wyraziście tak postacie historyczne, jak i fikcyjne. Bohaterami mającymi swoje
historyczne odpowiedniki są przede wszystkim Jan Kazimierz, Stefan Czarniecki,
Bohdan Chmieinicki, Jeremi Wiśniowiecki, Karol Gustaw, Radziwiłłowie; równocześnie
Skrzetuski, Kmicic, Wołodyjowski mieli swoje historyczne odległe wprawdzie
pierwowzory o podobnych nazwiskach, jednak w ich kreacji miejsce zajmują cechy
i opisy w znacznej mierze wymyślone przez Sienkiewicza. Pojawiają się również
postacie będące całkowitą fikcją - Azja Tuhajbejowicz, Bohun, Zagłoba, jednak
po mistrzowsku włączone w akcję, sprawiają wrażenie nierozerwalności z historią;
każda z części "Trylogii" opiera się na podobnym schemacie-
na tle wydarzeń
historycznych poznajemy losy głównych bohaterów, ich perypetie miłosne,
zdobywanie kobiety, podczas gdy na drodze do szczęścia stają niebezpieczni
rywale i potrzebująca ojczyzna: - "Ogniem i mieczem" - Jan Skrzetuski,
Helena, Bohun,
- "Potop" - Andrzej Kmicic, Oleńka, Bogusław Radziwiłł,
- "Pan Wołodyjowski" - Michał Wołodyjowski,
Basia, Azja Tuchajbejowicz;
- nie kończącą się serię przygód głównych bohaterów kreuje Sienkiewicz na wzór epopei
Homera (nieprawdopodobne wyprawy w dzikie, niedostępne miejsca, nadludzkie zadania,
z których wychodzi się obronną ręką), zaś samym bohaterom nadaje rangę herosów, np.
Longinus Podbipieta, dźwigający potężny miecz Zerwikaptur, potrafi za jednym
zamachem ściąć trzy głowy, Zagłoba dorównuje fortelami Odyseuszowi, Wołodyjowski
jest niepokonanym 'szermierzem, Kmicic obdarzony został niespotykaną odwagą i
brawurą, Skrzetuski zaś - niepospolitym poświęceniem i czystością ducha;
- "Sienkiewicz będzie swoich bohaterów stawiać ciągle w sytuacjach niesłychanie
trudnych, niemal bez wyjścia, ale nie ma takich przeciwieństw, które by załamały ich
rycerską doskonałość. Czujemy, że są oni niezawodni (...) tryumfuje to, co w założeniach
Sienkiewicza stanowi dobro nie podlegające żadnej wątpliwości. Jest to stanowisko na
wskroś baśniowe. Baśń powstała z marzenia człowieka o życiu, często opiera się na
czynach różnych Herkulesów, Wyrwidębów, Kruszyskatów, dających zawsze pewność
zwycięstwa i krzepiącą moc, która wypływa z tryumfu dobra nad złem" - pisał Z,'
Szweykowski w książce "Trylogia Henryka Sienkiewicza". Takie spojrzenie wyjaśnia
popularność utworu.
POLSKA POWIEŚĆ HISTORYCZNA
- "Ogniem i mieczem", "Potop", "Pan Wołodyjowski" będąc powieściami historycznymi są
równocześnie dziełami synkretycznymi, zawierają elementy baśni, epopei, powieści, a
nawet westernu, dominuje w nich jednak struktura powieści przygodowej z wyraźną
intrygą miłosną i awanturniczymi przygodami;
- do walorów "Trylogii" należy zaliczyć język utworu i sposób prowadzenia narracji
opartej na koncepcji wszechwiedzącego osobowego narratora, nie pozbawionego jednak
subiektywnego spojrzenia na przedstawianą rzeczywistość.
Język powieści, będący raczej
językiem XIX-wiecznej inteligencji, zawiera elementy stylizacji pod względem składni,
fleksji i słownictwa, zbliżające czytelnika do XVII-wiecznej mentalności. Cechę tę
można zauważyć w partiach narracyjnych. Gdy narrator opowiada zdarzenia i przedstawia
bohaterów, zajmuje pozycję naocznego świadka, przekazując ogólną wiedzę o kraju i
ludziach tamtego okresu - występuje w roli bajarza--kronikarza doskonale znającego
realia i język, jakim się posługiwano, i mentalność epoki. Pojawia się również
narrator wnoszący do opowieści wiedzę XIX-wiecznego historyka, świadomego jak
rzeczy naprawdę się miały, operujący językiem typowym dla czasów, w jakich żył
sam autor "Trylogii".
"Quo vadis. Powieść z czasów Nerona"
- dzieło przyniosło H. Sienkiewiczowi światową sławę, co zaowocowało w 1905 roku
przyznaniem nagrody Nobla;
- napisane w 1896 roku, wyrosło z fascynacji kulturą antyczną i wczesnochrześcijańską,
lekturą Roczników" Tacyta i "Żywotów cezarów" Swetomusza;
- przypuszczalnie za źródło inspiracji mogły służyć płótna Henryka Siemiradzkiego
"Pochodnie Nerona" i "Orgia rzymska", ukazujące Rzym w czasach panowania Nerona (I
w, n.e. i męczeństwo pierwszych chrześcijan);
- w tytule powieści Sienkiewicz wykorzystał słowa świętego Piotra (Quo vadis, Domine?
= Dokąd idziesz, Panie?), który miał, według legendy, uciekając z Rzymu w czasie
chrześcijańskiego pogromu spotkać Chrystusa zmierzającego do Wiecznego Miasta, aby
jeszcze raz poświęcić się za ludzkość, skoro jego uczeń zrezygnował z misji głoszenia
Ewangelii;
- obok opisów pogańskiego świata rzymskich patrycjuszy i historii początków religii
chrześcijańskiej, Sienkiewicz poprowadził równolegle wątek miłości młodego rzymianina
Winicjusza do Kalliny (Ligii), królewskiej zakładniczki dalekiego plemienia Łdgów,
wychowywanej w patrycjuszowskiej rodzinie Plac-jusza, ale w duchu nowo powstającej
religii chrześcijan. Zarówno Ligia jak i Winicjusz uczestniczą w pogromie pierwszych
chrześcijan, w czasie zorganizowanych specjalnie na tę okazję igrzyskach.
Winicjusz, którym do tej pory kierowała chęć zdobycia dziewczyny, nawraca się
na wiarę chrześcijańską pod wpływem postawy umierających
wyznawców nowej religii i poczucia zagrożenia swojej wybranki. Jego nawrócenie stało
się przykładem na to, jak wiele może zdziałać ogromna wiara w dobroć i sprawiedliwość
Boga rządzącego światem, wyznaczającego losy ludzi i narodów;
- finałowa scena, kiedy opiekun królewny ligjjskiej Ursus skręca kark potężnemu turowi
teutońskiemu, ratując dziewczynę, została przez polskich czytelników odebrana jako
alegoria losów Polski niewinnie poddanej szykanom i męczeństwu tak jak pierwsi
chrześcijanie;
- chociaż celem Sienkiewicza było ukazanie i porównanie obu kultur: pogańsko-rzymskiej
i chrześcijańsko-żydowskiej, świat pierwszych chrześcijan i nadchodzących nowych
wartości wypadł niezwykle blado w zestawieniu z plastycznym obrazem starożytnego
Rzymu cezarów. Pierwsi głosiciele słowa Chrystusowego, św. Piotr i Paweł w porównaniu
z Petroniuszem, reprezentującym wyrafinowaną kulturę starożytnego Rzymu, stają
się postaciami szarymi i bezbarwnymi,
co więcej, samobójcza śmierć Petroniusza .nabiera symbolicznego wymiaru; świat
wartości starożytnych, które uosabiał arbiter elegantionan (sztuka, poczucie
smaku, piękno) odchodzi. Pozostaje trywialna i megalomańska kultura Nerona i
świat chrześcijańskich ideałów-wiary, miłosierdzia, pokory i gloryfikującego
męczeństwa.
Żródło: Anna Kietlińska , Literatura w pigułce.Dom Wydawniczy Benkowski.