Gabriela Zapolska, właściwie Maria G. Janowska, z Korwin-Piotrowskich; inne pseudonimy: Józef
Maskoff, Walery Tomicki; urodziła się 30 marca 1857 r. w Podhajcach pod Łuckiem, zmarła 21
grudnia 1921 roku we Lwowie, dramatopisarka, powieściopisarka, nowelistka. Urodzona
w zamożnej rodzinie ziemiańskiej, wydana nieszczęśliwie za mąż, zerwała 1881 r z mężem
i rodziną. Bez środków do życia, została współpracowniczką "Gazety Krakowskiej", a od 1882
r aktorką (pod pseudonimem Gabriela Zapolska). Występowała w Krakowie, w galicyjskich
zespołach wędrownych, we Lwowie i Poznaniu. Niepowodzenia aktorskie skłoniły ją do wyjazdu
1889 r. do Paryża, gdzie miała nadzieję zrobić karierę artystyczną. Grała tam jedynie drobne role
w teatrzykach bulwarowych, a od 1895 r również w modernistycznym Theatre de l'Oeuvre.
Nawiązane w tym okresie kontakty z nowatorskimi kręgami teatralnymi, z grupą malarzy tzw.
nabistów, a także z socjalistyczną polską emigracją, miały duże znaczenie dla jej rozwoju
artystycznego i duchowego. Po powrocie do kraju występowała nie bez pewnych sukcesów
w teatrzykach ogródkowych w Warszawie, w zespołach objazdowych, w teatrze krakowskim pod
dyrekcją T. Pawlikowskiego (1897-1898, 1898-1899). Z powodu zatargów z dyrektorami teatrów
musiała zrezygnować ze sceny, która była pasją jej życia. W latach 1900-1901 felietonistka
"Słowa Polskiego" (m.in. cykl "Przez moje okno") i recenzentka teatralna. W 1902 r prowadziła
w Krakowie szkołę dramatyczną, która na początku 1903 dała kilka przedstawień jako Scena
Niezależna, współpracowała też z prasą krakowską (m.in. felietony w "Nowej Reformie" i recenzje
teatralne w "Ilustracji Polskiej"). Od 1904 r mieszkała we Lwowie, gdzie zorganizowała wraz
z mężem, malarzem S. Janowskim, wędrowny zespół aktorski, który jako Teatr Gabrieli
Zapolskiej objeżdżał prowincję galicyjską 1907 i 1908 r, a w latach 1912-1913 była kierownikiem
literackim Teatru Premier. W latach 1908-1909 ogłaszała felietony w Słowie Polskim",
a następnie do 1913 roku w "Wieku Nowym".
Twórczość:
Zapolska zaliczana jest do grona naturalistów. Głównym rysem jej twórczości jest idea
emancypacji kobiet. Kreacje postaci kobiecych są tu najbardziej sugestywne i zarysowane
w niezwykle emocjonalny sposób. Pasją Zapolskiej był teatr i aktorstwo, a pisarstwo traktowała
jako źródło dodatkowych dochodów. Pisała dużo, zazwyczaj w pośpiechu i niedbale, co odbijało
się niekorzystnie na jej powieściopisarswie i nowelistyce. Natomiast doświadczenie aktorskie
sprawiło, że bezbłędnie umiała wyczuć potrzeby sceny i jej dramaty prezentują dużo wyższy
poziom, są dojrzalsze, odznaczają się zwięzłością i klarownością. Najbardziej intensywny rozwój
dramatopisarstwa Zapolskiej przypadł na przełom pierwszego i drugiego dziesięciolecia XX w.:
"Moralność pani Dulskiej" (1907), "Ich czworo" (1912), "Panna Maliczewska" (1912).
Zapolska w swoich dramatach, a głównie w "Moralności pani Dulskiej" i "Pannie Maliczewskiej",
piętnuje obłudę moralną świata mieszczańskiego, obnaża bezlitośnie jego kulisy i ciemne strony.
Mieszczaństwo było najczęstszym celem ataków literatury naturalistycznej, która uważała, że
jest to grupa ludzi zacofanych, zamkniętych w schematach codziennych zajęć i przekonań,
obłudnych i zakłamanych. Tekst dramatów poprzeplatany jest licznymi akcentami komediowymi
i farsowymi. Wydarzenia nie odgrywają tutaj wielkiej roli - są jedynie czynnikiem wyzwalającym
reakcje psychiczne bohaterów, sposób ich zachowania się w nowych okolicznościach.
Obok tematyki mieszczańskiej Zapolska próbowała swoich sił także w dramacie historycznym
(np. "Sybir", 1900) i społecznym (jednoaktówka "W Dąbrowie Górniczej", 1899), a także napisała
współczesną komedię pt. "Skiz" (1909) podejmującą problem starzenia się.