Jan Kasprowicz urodził się 12 grudnia 1860 roku w Szymborzu pod Inowrocławiem, zmarł
1 sierpnia 1926 roku w Poroninie. Był poetą, dramaturgiem, krytykiem, tłumaczem. Syn chłopa
analfabety. Od 1870 roku uczył się w pruskich gimnazjach w Inowrocławiu, Poznaniu, Opolu,
Raciborzu, 1884 roku otrzymał maturę w Poznaniu. Jako gimnazjalista brał udział w konspiracji
samokształceniowo - patriotycznej. Debiutował w "Kłosach", pod kryptonimem Jan K. W czasie
kilkumiesięcznych studiów na uniwersytecie w Lipsku 1884 należał do grupy socjalistów,
skupionej wokół L. Krzywickiego, i opublikował parę utworów w genewskiej prasie Proletariatu:
"Walce Klas" (1884-1885), "Przedświcie" (1884).
W latach 1884-1888 studiował na Uniwersytecie Wrocławskim. W okresie tym był już
publikującym w wielu czasopismach poetą i publicystą. W 1886 ożenił się z Teodorą
Szymańską; był to związek zaledwie kilkumiesięczny, ale pozostawił echa w twórczości
Kasprowicza (w poemacie "Miłość"). W 1887 roku Kasprowicz był dwukrotnie aresztowany
i w końcu skazany na 6 miesięcy więzienia za działalność socjalistyczną. Na przełomie
1888-1889 przeniósł się do Lwowa, gdzie wszedł do redakcji "Kuriera Lwowskiego". Pisał tu
artykuły literackie, recenzje teatralne, artykuły polityczne (głównie o zaborze pruskim),
sprawozdania sądowe itd.
W 1893 ożenił się z Jadwigą Gąsowską; małżeństwo to rozpadło się w roku 1901,
a Kasprowiczowa odeszła ze S. Przybyszewskim. W latach 1902-1906 Kasprowicz był
członkiem redakcji narodowo-demokratycznej "Słowa Polskiego" jako recenzent teatralny.
W 1904 roku doktoryzował się na Uniwersytecie Lwowskim na podstawie pracy o liryce T.
Lenartowicza, 1909 roku objął specjalnie utworzoną katedrę komparatystyki literackiej. W 1911 r.
ożenił się z Rosjanką Marią Bunin.
W okresie I wojny światowej związany z Narodową Demokracją, reprezentował orientację
prokoalicyjną. W 1920 r. ze S. Żeromskim i W. Kozickim uczestniczył w akcji plebiscytowej na
Warmii i Mazurach. W latach 1921-1922 był rektorem UJK. Od 1924 przebywał stale w Harendzie
w Poroninie, gdzie zmarł.
Twórczość:
1. Faza społecznikowska z wpływami naturalizmu:
Pierwszy okres twórczości Kasprowicza cechuje zainteresowanie tematyką chłopską, społeczny
radykalizm, co zbliża tę twórczość do dorobku M. Konopnickiej. Osobiście zaangażowany
w problem biedy chłopskiej, Kasprowicz posługiwał się w tym czasie techniką naturalistyczną, co
widać w inwentarzowej niemal skrupulatności, z jaką gromadził charakterystyczne szczegóły
życia chłopa. Nie cofał się przed świadomym ukazywaniem brzydoty i nędzy istnienia. Do tej
fazy twórczości należy cykl sonetów "Z chałupy", a także wiersze "Oni i my", "W chałupie" i in.
2. Przełom modernistyczny. Symbolizm:
Przełom w twórczości Kasprowicza zapowiada poemat "Miłość" (1895), w którym uczucie nosi
cechy metafizyczne, a tłem jest symbolicznie odmalowana przyroda. Jednakże właściwym
przełomem stał się rok 1898, w którym to roku poeta wydał tom "Krzak dzikiej róży".
Wierszem niejako programowym jest "Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach", w którym
ujawniają się tendencje impresjonistyczne, ekspresjonistyczne, a głównie symboliczne. Poeta
konstruuje w tym utworze symboliczną sytuację będącą odzwierciedleniem losu artysty
(człowieka) w społeczeństwie: wiersz mówi o lękach róży przytulonej do urwistej skały i mającej
za sąsiada zwalony przez burzę, próchniejący pień limby, który przypomina jej o przemijaniu,
uświadamia bliskość śmierci. Otaczająca przyroda ukazana jest w impresjonistyczny, malarski
sposób: poeta podkreśla grę światła w tym przepełnionym błyskami słońca i wody pejzażu.
Obecne są również efekty akustyczne: szum siklawy, powiew wiatru, świst świstaka, gra echa
z oddali, a także węchowe - pachną świeże zioła.
3. Ekspresjonizm i katastrofizm "Hymnów"
Najsłynniejszym dziełem Kasprowicza są "Hymny" (1899), cykl podejmujący problem schyłku
cywilizacji, nurtujący jego pokolenie. Kryzys wartości dotknął również kwestię zaufania do Boga,
Stworzyciela świata. W "Hymnach" pojawiają się niezwykle trudne pytania, dotyczące samego
istnienia Boga, Jego stosunku wobec zła i cierpienia. Problemy te składają się na dylemat
ludzkiej egzystencji, miejsca i roli człowieka w świecie, co Kasprowicz ujmuje w formę ciężarem
gatunkowym zbliżoną do Wielkiej Improwizacji. Obrazowanie ma tu charakter wizyjny, nie czerpie
z rzeczywistości. Uderza hiperboliczność obrazów, skłonność do krzyku, gwałtownego gestu,
dynamizmu, ekspresji, upodobanie do koloru krwi i ognia. Nawiązanie do tradycji hymnów
kościelnych ma podwójny sens: z jednej strony podkreśla powagę problematyki, z drugiej zaś
wskazuje religijny charakter rozważań o dobru, złu, grzechu i winie. Najbardziej wymowny jest
hymn "Dies irae" ("Dzień gniewu"), w którym pada pytanie, czy człowieka można karać za
grzech, podczas gdy został on stworzony grzesznikiem. Hymn ten nosi znamiona
Konradowskiego sporu z Bogiem z "Dziadów" cz. III. Hymn "Święty Boże" ukazuje katastroficzną
wizję przyszłości naszej cywilizacji, sensu życia jednostki ludzkiej. Wołanie do Boga nie
doczekało się odzewu, więc... niech szatan zajmie Jego miejsce. To najbardziej dramatyczne
wyznanie w całym cyklu "Hymnów", ale i w całej twórczości Kasprowicza.
4. Franciszkanizm:
Dalsza twórczość Kasprowicza przynosi uspokojenie, pojednanie z mechanizmami Opatrzności.
Wpłynęła na to zapewne stabilizacja życiowa poety - osiadł w Poroninie. Bóg nie ma udziału
w stworzeniu zła, ponieważ jest ono rezultatem sprzeniewierzenia się człowieka Bogu, a więc
skutkiem grzechu. Kasprowicz zmierza do chrześcijańskiej interpretacji wzajemnego stosunku
Boga i zła, dlatego nawiązuje do filozofii franciszkańskiej już w "Hymnie świętego Franciszka
z Asyżu". Ewolucja tej myśli przyniesie całkowite pogodzenie z Bogiem na zasadach
zaczerpniętych z życia św. Franciszka: radość płynie nie tylko z przyjemności, ale i z cierpienia,
bo istotą Bożego porządku jest współistnienie szczęścia i nieszczęścia. Człowiek franciszkański
to człowiek pogodzony ze światem, przyrodą, Bogiem, to człowiek prosty i mądry mądrością
życiową, a nie książkową. Manifestem tej fazy twórczości jest tom "Księga ubogich" (1916).