Kazimierz Przerwa-Tetmajer urodził się 12 lutego 1865 roku w Łudźmierzu (Podhale), zmarł 18
stycznia 1940 roku w Warszawie. Był poetą, powieściopisarzem, nowelistą, dramaturgiem. Syn
Adolfa, powstańca 1830 roku, brat przyrodni Włodzimierza, cioteczny T. Boya-Żeleńskiego. Po
utracie majątku Tetmajer przeniósł się z rodzicami do Krakowa, gdzie matka prowadziła
pensjonat. Podczas studiów na wydziale filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego począł pisywać
wiersze, w Krakowie też zajął się dziennikarstwem (był współredaktorem "Kuriera Polskiego"
w latach 1889-1893), następnie wyjechał do Warszawy, tu został sekretarzem A. Krasińskiego,
który zabrał go ze sobą na studia uniwersyteckie do Heidelberga. Po powrocie Tetmajer
przebywał głównie w Zakopanem i Krakowie. W okresie I wojny światowej ideowo związany
z Legionami, redaktor pisma "Myśl Niepodległa", a później organizator Komitetu Obrony Spisza,
Orławy i Podhala. Po wojnie zamieszkał w Warszawie. W 1921 roku został obrany prezesem
Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy, 1928 r. wyróżniony nagrodą literacką miasta Warszawy,
1934 roku mianowany członkiem honorowym PAL. W 1931 roku obchodzono jubileusz 45-lecia
jego twórczości. Choroba psychiczna uniemożliwiła mu pracę pisarską przez ostatnich
kilkanaście lat. Pod koniec życia stracił wzrok. Po wybuchu wojny 1939 r. pozbawiony pomocy,
usunięty z hotelu Europejskiego, gdzie miał zapewnione utrzymanie i mieszkanie, zmarł
w szpitalu. Pochowany został na Powązkach.
Twórczość:
Tetmajer jest twórcą poezji programowych Młodej Polski i został uznany za "poetę pokolenia".
Pierwszy tom jego wierszy pt. "Poezje" wydany w 1891 r. stanowi umownie początek epoki
Młodej Polski. Jego twórczość rejestruje wszystkie elementy światopoglądu i stylu
modernistycznego: od impresjonistycznej nastrojowości, przez dekadentyzm i wyobcowanie
artysty w społeczeństwie, po symbolizm i fascynację folklorem podhalańskim.
1. Poezja nastrojowa:
W "Poezjach" Tetmajer odmalowuje posępny i nieprzyjazny obraz rzeczywistości końca XIX w.
Jest to czas upadku wartości, naporu intelektualnej pustki i bezsensowności istnienia.
Przykładem mogą być wiersze zaczynające się od słów: "Co warte słońce", "Zasnąć już", "Jak
dziwnie smutne, posępne, złowieszcze", "Wszystko umiera z smutkiem i żałobą" i in. W poezji
tej szczególnie uwydatniają się akcenty dekadenckie: konflikt artysty z nieżyczliwym, filisterskim
otoczeniem (w wierszu "Evviva l'arte!"), chęć ucieczki przed smutną rzeczywistością, ucieczki
w nirwanę ("Hymn do Nirwany"), poczucie upadku kultury, schyłkowości naszej cywilizacji ("Koniec
wieku XIX", "Przeżytym"). W tych warunkach nawet miłość jest skażona przemijaniem,
chwilowością, czemu poeta daje wyraz w erotykach, w których najdobitniejszym akcentem jest
"rozpaczliwy hedonizm" - ucieczka w chwilę rozkoszy, zapomnienie się w miłości zmysłowej
w poczuciu nadchodzącej katastrofy. Do najbardziej wymownych erotyków należą: "Ja, kiedy
usta ku twym ustom chylę", "Lubię, kiedy kobieta".
2. Symbolizm:
Jednym z najsłynniejszych wierszy Tetmajera jest "Na Anioł Pański" z tryptyku "Dzwony".
Przesłaniem tego wiersza jest pogłębiające się poczucie przygnębienia życiem i przemijaniem.
Tło wiersza stanowi wieczorne bicie dzwonów, a krajobraz to smętne moczary, trzęsawiska,
groby, płynąca woda. Ten smutny pejzaż wraz z płynącą rzeką, która w końcu ginie w głębinach
morza, może ilustrować sens ludzkiej egzystencji. Poeta posługuje się tu bogatą symboliką
(zmrok, groby, puste pola, płynąca rzeka i in.), która czasem jednak ociera się o alegoryczność
(patrz hasła: symbol, alegoria).
3. Tatrzański impresjonizm:
Osiedlenie się w Zakopanem spowodowało zwrot w twórczości Tetmajera. Zafascynowała go
tematyka tatrzańska, potęga przyrody górskiej, świeżej i nieujarzmionej. Ucieczka w góry będzie
jeszcze jednym ze sposobów ucieczki od przerażającej rzeczywistości. Opisy Tatr poeta tworzył
techniką impresjonistyczną, przy użyciu walorów świetlnych, dźwiękowych i zapachowych, co
w sumie daje efekt malarski i niemal dotykalny. Pejzaż jest pełen światła i koloru, ale nie ma
wyraźnych konturów. Pozwala to uchwycić ulotny moment, wrażenie chwili, kiedy padające
światło objawia oczom obserwatora coraz to inny widok. Technika ta występuje wyraźnie
w wierszach: "Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej", "Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym
Stawem Gąsienicowym)".
4. Folklor podhalański:
Pod koniec XIX w nastąpiło odkrycie Zakopanego jako miejscowości letniskowej i uzdrowiskowej
dla przybyszów z miasta. Miało to miejsce za sprawą Tytusa Chałubińskiego (warszawskiego
lekarza) i Stanisława Witkiewicza, ojca Witkacego. Do Zakopanego zaczęli zjeżdżać się artyści
(m.in. J. Kasprowicz, K. Przerwa-Tetmajer), którzy budowali domy w stylu ludowym (tzw. styl
zakopiański, rozpropagowany przez S. Witkiewicza), a nawet żenili się z góralkami. Był to jeden
z przejawów XIX-wiecznej chłopomanii, zjawiska odnotowanego chociażby w "Weselu"
Wyspiańskiego. W tym czasie rodzi się również zainteresowanie gwarą podhalańską, czemu
dają wyraz liczne stylizacje w utworach końca XIX w lub spisywanie podań góralskich
z zachowaniem pisowni fonetycznej. Tetmajer zetknął się z najsłynniejszym z góralskich
gawędziarzy tej epoki, Sabałą, którego opowieści spisał w tomie "Na Skalnym Podhalu" (1903
- 1910). Tematykę góralską podejmuje również powieść Tetmajera "Legenda Tatr" (1910 - 1911),
składająca się z dwóch części: część I "Maryna z Hrubego", część II "Janosik Nędza
Litmanowski".