Stanisław Wyspiański urodził się 15 stycznia 1869 w Krakowie, zmarł 28 listopada 1907 tamże.
Był dramatopisarzem, poetą, malarzem, reformatorem teatru. Syn Franciszka, rzeźbiarza, od
1880 r. wychowywał się u krewnych K. i J. Stankiewiczów. Uczył się w słynnym gimnazjum Św.
Anny (Nowodworskiego) i nawiązał wówczas stosunki koleżeńskiej przyjaźni z J. Mehofferem, L.
Rydlem, S. Estreicherem, H. Opieńskim, J. Żuławskim. Niektóre z tych przyjaźni przetrwały
długo.
W 1887 roku rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie za dyrekcji J.
Matejki. Wybijającemu się uczniowi powierzył Matejko współudział w wykonaniu zaprojektowanej
przez siebie polichromii odnawianego kościoła Mariackiego. Praca ta dostarczyła
Wyspiańskiemu doświadczeń, z których skorzystał przy realizacji późniejszych własnych
zamierzeń z zakresu malarstwa monumentalnego. Wyspiański uczęszczał też na UJ (1887-1890
oraz 1896-1897), gdzie słuchał wykładów z historii sztuki (M. Sokołowskiego), historii i literatury.
W 1890 udał się w dłuższą podróż zagraniczną, wiodącą przez Włochy i Szwajcarię do Francji,
a stamtąd do Niemiec i Pragi czeskiej. W następnych latach (1891-1894) trzykrotnie przebywał
w Paryżu, (najdłużej, prawie półtora roku, 1891-1892). Uczęszczał do prywatnej Academie
Colarossi i wiele malował, żyjąc w trudnych warunkach materialnych (korzystał ze stypendium
Szkoły Sztuk Pięknych). Zetknął się w Paryżu z W. Ślewińskim, z P. Gauguinem i nabistami,
silne wrażenie wywarło na Wyspiańskim malarstwo P. Puvis de Chavannes, zwłaszcza freski
w Panteonie.
Poszerzając swój warsztat malarski, stopniowo coraz więcej uwagi poświęcał teatrowi.
Uczęszczał stale na spektakle operowe, oglądał pilnie wystawienia dzieł francuskich klasyków,
zachwycał się tragedią antyczną, wielbił Szekspira. Powstały wówczas próby dramatu: "Królowa
Polskiej Korony" (w ścisłym związku z kartonami witraży dla Lwowa), wstępne redakcje
"Legendy", "Warszawianki", "Daniela", "Meleagra" (1892-1894); utwory te w większości kończył
poeta już w Krakowie, dokąd wrócił w sierpniu 1894 roku. Zrazu popadł tu w depresję, z której
wydobyły go własne prace, a także ożywienie w artystycznym środowisku miasta, stającego się
ważnym ośrodkiem w narodowym życiu kulturalnym epoki Młodej Polski. Wyspiański
zaprojektował i po części wykonał polichromię w restaurowanym kościele Franciszkanów
(witraże: błogosławionej Salomei i św. Franciszka oraz "Stań się", czyli witraż Boga Ojca).
Szczęśliwe dla dalszego rozwoju działalności artystycznej Wyspiańskiego okazało się
nawiązanie współpracy z Teatrem Miejskim w Krakowie (pod dyrekcją T. Pawlikowskiego), dla
którego opracował tzw. Apoteozę na uroczystość odsłonięcia pomnika Mickiewicza (1898)
i w którym wkrótce wystawił "Warszawiankę" (16 XI 1898, druk w krakowskim "Życiu"),
a w następnym roku "Lelewela". Wszedłszy do teatru jako malarz dekorator rozwinął wkrótce na
jego scenie swą twórczość dramatyczną: tu odbyły się też wkrótce premiery tak ważnych sztuk,
jak "Wesele" (1901) i "Wyzwolenie" (1903).
Tymczasem (1897) rozpoczął też współpracę z "Życiem" jako ilustrator i twórca nowej formy
graficznej czasopisma, stał się współzałożycielem towarzystwa "Sztuka" (1897), 1902 r. został
docentem Akademii Sztuk Pięknych, 1905 r. radnym m. Krakowa. Rozwijała się bogata, bardzo
zindywidualizowana twórczość plastyczna Wyspiańskiego. Malował liczne portrety wybitnych
współczesnych, autoportrety, portrety dzieci, dziewcząt i kobiet, uprawiając głównie technikę
pastelową, stosowaną również w pejzażach ("Chochoły na Plantach" 1898-1899, później
impresjonistyczne widoki na kopiec Kościuszki). Był reformatorem polskiej grafiki książkowej,
zarówno jako kierownik artystyczny (1898-1899) "Życia" za redakcji S. Przybyszewskiego, jak
i twórca układów graficznych i typografii w wydaniach własnych utworów (prawie wszystkie
opublikował własnym kosztem). Należał do inicjatorów sztuki stosowanej, projektując wnętrza
i meble. Wspólnie z W. Ekielskim wykonał projekt przebudowy wzgórza wawelskiego
("Akropolis", 1904).
Twórczość:
Podstawy światopoglądu Wyspiańskiego ukształtowała krakowska szkoła historyczna,
przeprowadzająca krytyczną rewizję polskich dziejów, poszukująca mentalnych przyczyn klęsk
narodowych. Wyspiański był pod wrażeniem prastarego Krakowa z jego romantyczną
przeszłością, zabytkami i pamiątkami kultury. Oddziaływał zwłaszcza na niego Wawel. On też
stanie się głównym bohaterem i tłem dramatu "Akropolis" (1904).
Jednym z wcześniejszych dramatów Wyspiańskiego jest "Warszawianka" (1898), jednoaktówka
podejmująca nurtujące problemy historii powstania listopadowego, jego romantycznych pobudek.
Młodzi walczą nie po to, żeby zwyciężyć dla ojczyzny, ale żeby ponieść dla niej najwyższą ofiarę
z własnego życia. W tym właśnie elemencie światopoglądu romantycznego Wyspiański widzi
jedno ze źródeł niezdolności Polaków do obrony ojczyzny i przyczynę klęsk.
Tematykę powstania listopadowego podejmuje także "Noc listopadowa" (1904). Wydarzenia
powstańcze zostały tu skumulowane do jednej nocy triumfu i klęski. Wyspiański wplata w akcję
sztuki wątek mitologiczny - to bogowie greccy decydują już w pierwszych godzinach powstania
o jego upadku: spośród licznych Nike - bogiń zwycięstwa wyłania się i pozostaje w Warszawie
tylko Nike spod Cheronei (bogini klęski), zaś zamiast rozumnej bogini wojny, Ateny, po mieście
szaleje Mars. Wiadomo też od początku, że w Warszawie nie zakwitną róże - symbol
zwycięstwa, bo zbliża się zima, czas umierania. Jednak Wyspiański nie zabiera całej nadziei
Polakom; nadejdzie jeszcze czas walki o wolność, czas, w którym zakwitną róże i to, co umarło,
odrodzi się. Trzeba umrzeć, żeby się odrodzić. Powstanie wybuchło za wcześnie, kiedy nikt nie
był do niego przygotowany, ale nadejdzie jeszcze ten właściwy moment.
Dramat "Wyzwolenie" (1903) jest kolejnym rozrachunkiem z mentalnością polską. Wyspiański
stosuje tu konwencję teatru w teatrze: na scenie teatru krakowskiego, gdzie wkrótce ma się
odbyć przedstawienie, reżyser - nowy Konrad - improwizuje widowisko symbolizujące
współczesną Polskę. Scenografia imituje wnętrze katedry wawelskiej i na tym wymownym tle
wokół Konrada pojawiają się postacie i słynne Maski, które spierają się o Polskę, szukają
właściwych idei, programów politycznych, co jednak nie przynosi żadnego rozwiązania. Konrad
dochodzi do wniosku, że tylko sama Polska może znaleźć dla siebie właściwą drogę, jednak na
przeszkodzie staje nawiarstwona ideologia romantyczna, wyrażająca się w pustych frazesach,
niezdolna do czynu, zmierzająca do śmierci, a nie do życia. Jedynym wyjściem jest odrzucenie
tego zbędnego ciężaru, co w symboliczny sposób czyni Konrad, zatrzaskując wejście do grobów
królewskich na Wawelu, dokąd chce zaprowadzić reprezentantów narodu Geniusz - Mickiewicz.
Jest to ostateczny rozrachunek Wyspiańskiego z "poezją grobów". Jednak okazuje się, że
zwycięstwo Konrada miało miejsce tylko na deskach teatru, a nie w życiu, a tym samym sprawa
przyszłości Polski pozostaje nie rozwiązana.
Obok problemu powstania listopadowego, Wyspiański zajmował się innymi motywami historii
Polski. Zajmowała go też historia dawniejsza, w której poszukiwał sensów ogólnych,
prawidłowości historiozoficznych ważnych dziś i w przyszłości. Do dramatów historycznych
Wyspiańskiego należą: "Legenda" I i II (1895, 1904), "Bolesław Śmiały (1903), "Zygmunt August
- sceny dramatyczne" (1907). Wyspiański pisał również rapsody: "Kazimierz Wielki" (1900),
"Henryk Pobożny" (1903), "Piast" (1903).
Za najważniejsze dzieło Wyspiańskiego uważa się "Wesele" (1901), do napisania którego artysta
zaczerpnął pomysł z wesela swojego przyjaciela, Lucjana Rydla, syna profesora
uniwersyteckiego i literata, z Jadwigą Mikołajczykówną, chłopką z podkrakowskich Bronowic.