Tadeusz Żeleński, pseudonim Boy, urodził się 21 grudnia 1874 roku w Warszawie, zamordowany
przez Niemców w lipcu 1941 roku we Lwowie. Krytyk literacki i teatralny, tłumacz, publicysta.
Syn kompozytora Władysława, cioteczny brat poety K. Tetmajera, od najmłodszych lat związany
był ze środowiskiem artystycznym. Po ukończeniu gimnazjum w Krakowie studiował w latach
1892-1900 medycynę na UJ.
Debiutował 1895 r. jako poeta, ogłaszając w tygodniku "Świat" cykl sonetów, w ostatnich latach
XIX wieku obracał się w otoczeniu S. Przybyszewskiego. W latach 1901-1906 pracował jako
lekarz i publikował prace naukowe z zakresu pediatrii, podtrzymując nadal związki ze
środowiskiem krakowskiej bohemy artystycznej; Od 1906 roku występował jako współautor
programów kabaretowych Zielony Balonik. Do zakończenia I wojny światowej był lekarzem
kolejowym (1915 r. zmobilizowany do armii austriackiej), przekładając jednocześnie literaturę
francuską na język ojczysty. W uznaniu zasług na tym polu odznaczony został 1914 r. palmami
Akademii Francuskiej (za przekład Moliera) i 1922 r. Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej.
W 1919 r. rozpoczął pracę recenzenta teatralnego, którą kontynuował do końca życia. Od 1922
roku mieszkał w Warszawie, zajmując się wyłącznie pracą literacką i wygłaszaniem odczytów
w całym kraju. Parokrotnie wyjeżdżał do Francji. W sezonie 1923-1924 był kierownikiem
literackim Teatru Polskiego. Współpracował stale jako recenzent teatralny, felietonista, publicysta
i autor szkiców literackich z "Kurierem Porannym", "IKC", "Wiadomościami Literackimi". W 1928
r. otrzymał (wspólnie z W. Borowym i K. Irzykowskim) nagrodę Polskiego Towarzystwa
Wydawców dla krytyków literackich, 1933 r. nagrodę literacką miasta Warszawy; powołany
został do PAL.
W latach trzydziestych działał na rzecz organizacji poradni świadomego macierzyństwa
i prowadził kampanię publicystyczną w tej sprawie. Współpracował przy założeniu instytucji
Młody Teatr dla popierania rodzimej twórczości dramatycznej. Po wybuchu II wojny światowej
znalazł się we Lwowie, gdzie objął katedrę historii literatury francuskiej na uniwersytecie
i współpracował z czasopismami założonymi przez lewicowe środowisko literackie. Po zajęciu
Lwowa przez wojska hitlerowskie w 1941 r został aresztowany i wraz z innymi przedstawicielami
polskiej inteligencji rozstrzelany na stokach Kadeckiej Góry.
Twórczość:
1. "Zielony Balonik":
Boy był twórcą kabaretu "Zielony Balonik", który działał w Krakowie w latach 1905 - 1912
w Jamie Michalikowej, cukierni Jana Michalika. W krótkim czasie lokal ten stał się miejscem
spotkań cyganerii artystycznej, a także centrum towarzyskim Krakowa. Program kabaretu
wyśmiewał program i manierę modernistyczną, panujące w środowisku artystycznym,
kompromitował snobizmy i fetysze epoki. Jednym z celów było odbrązowienie postaci artysty,
demitologizacja niezwykłej wrażliwości i duchowego kapłaństwa, przypisywanych literatom czy
malarzom młodopolskim. "Zielony Balonik" dowodził z rubaszną brutalnością, że artysta nie
należy do grona "nadludzi" (wg filozofii Nietzschego), ale ma przywary jak każdy człowiek.
Główną postacią i autorem najpopularniejszych tekstów "Zielonego Balonika" był właśnie Boy.
Teksty te wydał w tomie zatytułowanym "Słówka".
2. "Słówka" Boya:
"Słówka" ukazały się w 1913 r we Lwowie i stanowiły dokumentację twórczości Żeleńskiego
przeznaczonej dla "Zielonego Balonika". Był to zbiór wierszowanych piosenek i utworów
satyryczno - kabaretowych, wyśmiewających zarówno styl bycia cyganerii artystycznej, jak
i konserwatywne, filisterskie środowisko Krakowa. Boy broni samego życia, które ginie pod
nawałem schematów, szablonów. Apel ten odnosi się do wszystkich Polaków, niezależnie od
podziałów społecznych: naród ma żyć i myśleć, ma się wyzwolić mentalnie z "chocholego snu",
w jakim trwa pogrążony. Humor Boya oscylował między rubasznością a finezją, co w rezultacie
sprawiło, że wiele z jego świetnych aforyzmów jest aktualnych do dziś, np. "Bo w tym cały jest
ambaras, żeby dwoje chciało naraz."
Tytuł "Słówka" ma sugerować zmiany w samym tworzywie słownym. Boy walczy o nowoczesny
kształt języka, zwraca się ku poezji lingwistycznej. Styl literacki powinien zainicjować zmiany
mentalne, dlatego potrzebny jest język jasny, zwięzły, komunikatywny, zanurzony
w codzienności. Doceniona zostaje wartość samego słowa.
3. Działalność translatorska:
Za swoją misję Boy uznał przybliżenie polskiemu czytelnikowi najwybitniejszych dzieł literatury
francuskiej. Tłumaczył Villona i Rabelais'a, Verlaine'a, Moliera i Balzaka oraz wielu innych.
Tłumaczenia te należą do najwybitniejszych przekładów z francuskiego na język polski. Powstała
z nich Biblioteka Boya, jak ją nazywał sam Żeleński.